Levono 72 ေဆးကို တလမွာ တခါအျမဲသုံးလို႔ ရပါသလား။ တလလွ်င္ တရက္ႏွစ္ရက္သာ ေတြ႔ရတဲ့ ဇနီးေမာင္ႏွံေတြ အေနနဲ႔ အဲဒီေဆးကို လစဥ္သုံးလွ်င္ အဆင္ေျပႏိုင္ပါသလား။ ေနာင္ကေလးျပန္ယူလွ်င္ အဆင္ေျပႏိုင္ပါသလား။

ဒီအေမးမ်ိဳးေတြ အေတာ္လာလို႔ “Emergency တားေဆး-တားနည္း အေရးၾကီးမွ သံုးရတယ္” စာတပုဒ္ ေရးထားတယ္။ နည္းနာေတြကိုသာေရးျပီး ေမးတာကို မေရမရာသာ ေျဖထားပါတယ္။ ေရေရရာရာ သိပ္မသိလို႔ ျဖစ္ပါတယ္။ ေနာက္တပုဒ္ ေရးပါရေစ။

Levono 72 အေရးေပၚ ကိုယ္ဝန္တားေဆးထဲမွာ Levonorgestrel (Progestin) နဲ႔ Ethinyl estradiol (Estrogen) ေဟာ္မုန္းေတြ ပါတယ္။ 0.75 mg ပါတာကို ၂ လံုးတခါတည္း၊ 1.5mg ပါတာကို ၁ လံုးတခါတည္း၊ 0.03mg/0.15mg ပါတာက ၂၁ ရက္ေသာက္ေဆးျဖစ္တယ္။

မိန္းကေလးတိုင္း အရြယ္ေရာက္တာနဲ႔ ရာသီလစဥ္လာၾကတယ္။ တလဆိုတာ ၂၈ ရက္ကပံုမွန္ အမ်ားဆံုးရွိၾကတယ္။ ရာသီရက္ တြက္ရင္ ရာသီေသြး အစဆံုးဆင္းတဲ့ေန႔ကို ရက္နံပါတ္ (၁) လို႔ မွတ္ရမယ္။ ရာသီဆင္းလာလို႔ မၾကာခင္ ဦးေႏွာက္ ေအာက္ေျခမွာရွိတဲ့ (ပစ္က်ဴထရီ-ဂလင္း) အိတ္ကေလးကေန (FSH) ေခၚတဲ့ ေဟာ္မုန္း ထြက္လာတယ္။ သူကေန မ်ိဳးဥအိမ္ထဲမွာ မ်ိဳးဥထြက္လာေတာ့မဲ့ (ေဖၚလီကယ္လ္) ကို ႏိုးဆြေပးတယ္။ (ေဖၚလီကယ္လ္) ကေန (အီစထိုဂ်င္) ေဟာ္မုန္းေတြ ပိုျပီး ထြက္လာအံုးမယ္။ ဒီ ေဟာ္မုန္းတန္ခိုးနဲ႔ Cervix သားအိမ္အဝက Mucus အက်ိအခြ်ဲ ထြက္လာေစတယ္။ ဒါဟာ Fertility မ်ိဳးပြါးမႈျဖစ္ေစေအာင္ တဖက္တလမ္းကေန အကူအညီေပးတာျဖစ္တယ္။ မ်ိဳးဥမထြက္ခင္ တရက္အလိုမွာ (အီစထိုဂ်င္) ထြက္တာ အမ်ားဆံုးျဖစ္တယ္။ (ပစ္က်ဴထရီ-ဂလင္း) ကေန Luteinizing hormone (LH) ေခၚတဲ့ ေနာက္ ေဟာ္မုန္း တမ်ိဳးပါ ထြက္လာျပန္တယ္။ ဒီအစြမ္းေၾကာင့္ Ovulation လလည္ရက္မွာ မ်ိဳးဥအိမ္ကေန Ovum (Egg or Oocyte) ေခၚတဲ့ မ်ိဳးဥ တဥထြက္လာမယ္။

ထြက္လာတဲ့ မ်ိဳးဥဟာ သုက္ပိုးနဲ႔ ေပါင္းစပ္တာ (မ်ိဳးစပ္တာ) မျဖစ္ရရင္ေတာ့ ၂၄ နာရီထက္ အသက္ပိုမရွင္တာ မ်ားတယ္။ မ်ိဳးဥထြက္ျပီးတဲ့ေနာက္ Follicle (ေဖၚလီလယ္လ္) ကေန Progesterone (ပရိုဂ်က္စတီရံုး) ေခၚတဲ့ ေနာက္ ေဟာ္မုန္းတမ်ိဳး ၁၁ ရက္ကေန ၁၆ ရက္အထိၾကာေအာင္ ထြက္ျပန္တယ္။ ဒီေဟာ္မုန္း ရွိေနတဲ့အတြက္ ေနာက္ထပ္ မ်ိဳးဥထပ္ မထြက္ေစႏိုင္ဘူး။ ေစာေစာက ထြက္ထားခဲ့တဲ့ အခြ်ဲကလဲ ေစးပ်စ္လာတယ္။ တခါတေလ ေပ်ာက္သြားေစတယ္။ သားအိမ္ဝက ပိတ္ေနသလိုလဲ ျဖစ္လာေစတယ္။

လလည္ရက္မွာ မ်ိဳးဥထြက္လာတာနဲ႔ (အီစထိုဂ်င္) ေဟာ္မုန္းက ၂၄ နာရီအတြင္းမွာ ေလွ်ာ့နည္းလာတယ္။ ဒိေနာက္ ျပန္တက္လာတယ္။ ဒါေပမဲ့ ေနာက္ထြက္ ေဟာ္မုန္း (ပရိုဂ်က္စတီရံုး) ရဲ႕ သတၲိက လႊမ္းမိုးေနတယ္။ လကုန္ခါနီး ၂-၃ ရက္မွာ အဲဒီေဟာ္မုန္း ၂ မ်ိဳးလံုးနည္းလာျပီး Menstruation ရာသီေသြးဆင္းလာမယ္။ ဒီလို ပံုမွန္ျဖစ္စဥ္ကိုၾကည့္ျပီး တားေဆး-တားနည္းကို လုပ္ယူရတယ္။

Fertility မ်ိဳးပြါးႏိုင္စြမ္းဟာ လတလရဲ႕ အစရက္ေတြမွာ အခြင့္အလမ္း အင္မတန္နည္းတယ္။ လလည္ရက္ မ်ိဳးဥမထြက္ခင္ ၅ ရက္နဲ႔ မ်ိဳးဥထြက္ျပီး ၂-၃ ရက္အတြက္ဟာ မ်ိဳးပြါးႏိုင္ေျခ အထြတ္အထိပ္ရွိတဲ့ ရက္ေတြ ျဖစ္ၾကတယ္။ ေစာေစာကေရးခဲ့တဲ့ မ်ိဳးဥဟာ ၂၄ နာရီထက္မရွင္ႏိုင္ဘူးဆိုေပမဲ့ အကာကြယ္မဲ့ လိင္ဆက္ဆံမႈျပဳလို႔ ဝင္လာမဲ့ သန္စြမ္းတဲ့ သုက္ပိုးေတြဟာ မ်ိဳးဥမထြက္ခင္ကတည္းက ေရာက္ေနျပီး ၅ ရက္အထိရွင္ေနႏိုင္တာမို႔ ေနာက္မွထြက္လာမို႔ မ်ိဳးဥနဲ႔ေတြ႔ႏိုင္တာမို႔ ကိုယ္ဝန္ရလမ္းရွိတယ္လို႔ ေျပာရတာျဖစ္တယ္။

Fertilization မ်ိဳးစပ္ေပါင္းျခင္း
Ovary မ်ိဳးဥအိမ္ကေန ထုတ္ေပးလိုက္တဲ့ မ်ိဳးဥဟာ ထြက္တာနဲ႔ သားအိမ္ျပြန္ထဲကိုဝင္လာတယ္။ သုက္ပိုးကေတာ့ ေအာက္မွာရွိတဲ့ (ဗဂ်ိဳင္းနား) ထဲကေန သားအိမ္ဝ၊ ဒိေနာက္ သားအိမ္၊ ဆက္ျပီး သားအိမ္ျပြန္ထဲ အထိ တက္လာမယ္။ မ်ိဳးဥကို လိုက္ရွာတဲ့သေဘာ ျဖစ္တယ္။ Fertilization မ်ိဳးစပ္ေပါင္းျခင္းဆိုတာ ဆင့္ကဲျဖစ္စဥ္ေတြ အမ်ားၾကီးရွိတယ္။ သုက္ပိုးနဲ႔ မ်ိဳးဥေတြ႔ၾကတာနဲ႔ သူတို႔ထဲက Chromosomes (ခရိုမိုဇုမ္း) ေတြ အခ်င္းခ်င္း ေပါင္းစပ္ၾကျပီးေနာက္ တခုထဲေသာ (ဆဲလ္) အသစ္တခု ျဖစ္လာမယ္။ Fertilized ovum မ်ိဳးစပ္ျပီးသား-မ်ိဳးဥကို Zygote လို႔ ေျပာင္းေခၚတယ္။ ဒါဟာ လူသားကေလးတဦးရဲ႕ မူလအစျဖစ္တယ္။ အတိအက် ေခၚလို႔ေတာ့ မရေသးေပမဲ့ ဒီအဆင့္ဟာ တကယ့္ကို အေရးအၾကီးဆံုးအခ်က္ ျဖစ္တယ္။ Zygote ထဲမွာ မ်ိဳးဥဘက္က (ခရိုမိုဇုမ္း) ၂၃ ခုနဲ႔ သုက္ပိုးဘက္က (ခရိုမိုဇုမ္း) ၂၃ ခု ေပါင္း ၄၆ ခုျဖစ္လာပါျပီ။ ဒါဟာ ကမာၻေပၚမွာ တကယ့္အသစ္စက္စက္ သက္ရွိတခု ျဖစ္ပါတယ္။ အဆင့္ျမင့္တဲ့ သက္ရွိသတၲဝါမွန္သမွ် အဲလို တခုတည္းေသာ (ဆဲလ္) တခုထဲကေန စၾကတာခ်ည္းပါ။

မ်ိဳးစပ္ျပီးသား-မ်ိဳးဥကို Embryo သေႏၶေခၚခ်င္လဲ ေခၚႏိုင္တယ္။ လိုေနတာက သားအိမ္နံရံမွာ တြယ္ကပ္ဘို႔သာ ျဖစ္တယ္။ ေပါင္းစပ္မႈျဖစ္ျပီး အေျခအေနေကာင္းေတြ ျပည့္စံုတယ္ဆိုရင္ သားအိမ္နံရံမွာ တြယ္ကပ္ ဘို႔ရာ ေနာက္ထပ္ ၆ ရက္သာ လိုတယ္။ တခ်ိဳ႕က တြယ္ကပ္ေတာ့မွသာ Embryo သေႏၶလို႔ ေခၚတယ္။ Embryos ေတြဟာ ဒီအဆင့္မွာ ေႏွာင့္ယွက္ ဖ်က္ဆီးမႈ တခုမွမရွိတာေတာင္ ၅ဝ% သာ ၂ ပါတ္ထက္ပိုျပီး ဆက္ရွင္ေနႏိုင္တယ္။

ဒီအခ်က္ကေန ေကာက္ခ်က္ ၂ ခုခ်ႏိုင္တယ္။ (၁) တြယ္ကပ္မႈရွိလာရင္ သေႏၶတည္တယ္ျပီ၊ ကိုယ္ဝန္ရွိျပီလို႔ ေျပာႏိုင္တယ္၊ (၂) ဒီအဆင့္ကိုယ္၌က Indisputably human သက္ရွိ-လူသား အစဆိုတာ မျငင္းႏိုင္ပါ။

Hormonal ECPs အေရးေပၚသံုး ေဟာ္မုန္းပါတားေဆးအစြမ္း
• Delaying or inhibiting ovulation မ-မ်ိဳးဥ မထြက္ေစျခင္း၊ ေနာက္က်ေစျခင္း၊ ဥမထြက္ရင္ ကိုယ္ဝန္မရေစႏိုင္ဘူး။
• Altering the endometrium သားအိမ္အတြင္းဆံုးလႊာ ေျပာင္းလဲလာျခင္း၊ မ်ိဳးစပ္ျပီးသားက လာတြယ္ကပ္မွာကို ခက္ခဲေစမယ္။
• Cervical mucus သားအိမ္ဝ အက်ိအခြ်ဲ မ်ားလာ-ေစးကပ္လာျခင္း၊ သုက္ပိုးဝင္လာဘို႔ ခက္ခဲေစမယ္။

အခ်က္ (၃) ခုလံုးဟာ ရာႏွဳန္းျပည့္ မဟုတ္ပါ။ အမ်ိဳးသမီးဟာ ရာသီတလရဲ႕ ဘယ္ရက္မွာ အကာအကြယ္မဲ့ လိင္ဆက္ဆံမႈ ရွိခဲ့သလဲ၊ အေရးေပၚ ေဟာ္မုန္းပါ တားေဆး ဘယ္ေတာ့မွာ ေသာက္သလဲအေပၚေတြမွာ မူတည္တယ္။ ၁၉၉၆ ခုႏွစ္ Trussel et al ေလ့လာမႈအရ အေရးေပၚသံုး ေဟာ္မုန္းပါတားေဆး သံုးသူေတြမွာ ၇၄% ထိေရာက္တာ ေတြ႔ရတယ္။ ဒီကိန္းဂဏန္းက ပ်မ္းမွ်ယူတာျဖစ္တယ္။ တကယ္က ၅၅႕၃% ကေန ၈၄႕၂% ရွိတယ္။ ဒိေနာက္ Washington State မွာ ထပ္ေလ့လာေတာ့ ဒိထက္ ရာႏွဳန္းနည္းေနတာ ေတြ႔ရတယ္။ မေအာင္ျမင္မႈႏွဳန္း ၅၂% အထိရွိတယ္။

ECP ေဆးေတြရဲ႕ ေဘးထြက္-ဆိုးက်ိဳးေတြ
၅ဝ% ေလာက္မွာ ပ်ိဳ႕တယ္။ ၂ဝ% က အန္တယ္။ ပိုဆိုးတဲ့ဆိုးက်ိဳးတခုကေတာ့ Ectopic pregnancy သားအိမ္ျပင္ပ ကိုယ္ဝန္တည္ျခင္း၊ ေနာက္တခုက Thrombophlebitis ေျခေထာက္ထဲက ေသြးျပန္ေၾကာေတြ ပိတ္ျပီးေရာင္ျခင္း၊ တျခားျဖစ္ႏိုင္ေျခေတြကေတာ့ Lung clots အဆုပ္ေသြးေၾကာပိတ္၊ Heart attack ႏွလံုးေသြးေၾကာပိတ္၊ Stroke ဦးေႏွာက္ေသြးေၾကာပိတ္၊ Liver damage အသဲထိခိုက္၊ Liver tumor အသဲ ကင္ဆာ၊ Gallbladder disease သည္းေျခအိတ္ေရာဂါ နဲ႔ High blood pressure ေသြးတိုးေရာဂါေတြ ျဖစ္တယ္။ ဒါေတြေၾကာင့္ အသက္ ၃၅ ႏွစ္ေက်ာ္သူေတြ ေဟာ္မုန္းပါ တားေဆးမသင့္ၾကဘူး။

ECP ေဆးေတြကို မၾကာခဏသံုးရင္ ၁၉၉၈ ခုႏွစ္ထဲမွာ အေရးေပၚတားေဆးကို မၾကာမၾကာသံုးတာရဲ႕ သက္ေရာက္မႈေတြသိေအာင္ Anna Glasier, M.D. နဲ႔ David Baird, D.Sc. တို႔က အမ်ိဳးသမီးေပါင္း ၁ဝ၈၃ ေယာက္ကို အုပ္စု ၂ ခုခြဲျပီး စမ္းခဲ့တယ္။ ဒီအမ်ိဳးသမီးေတြဟာ အေရးေပၚ တားေဆးသံုးသူေတြနဲ႔ သားအိမ္ျခစ္နည္းနဲ႔ ကိုယ္ဝန္ ဖ်က္ဘူးခဲ့သူေတြ ျဖစ္တယ္။ ပညာေရး အေျခခံလဲ မညံ့ၾကသူေတြ ျဖစ္တယ္။ အေျဖေတြကို အမ်ိဳးသမီးေပါင္း ၁ဝ၇၁ ေယာက္ဆီကေနရတယ္။

• ၅၄၉ ေယာက္က အိမ္မွာတင္ အေရးေပၚတားေဆး ေသာက္ၾကသူေတြျဖစ္ျပီး၊ သူတို႔ထဲက ၄၇% ဟာ ၂ ႏွစ္အတြင္းမွာ တၾကိမ္မက အေရးေပၚတားေဆး ေသာက္ခဲ့သူေတြျဖစ္တယ္။
• ၅၅၂ ေယာက္ကေတာ့ ဆရာဝန္လက္မွတ္နဲ႔သာ အေရးေပၚ တားေဆးေသာက္သူေတြ ျဖစ္ျပီး ၂၇% က ၂ ႏွစ္အတြင္း တၾကိမ္မက အေရးေပၚတားေဆး ေသာက္ၾကသူေတြျဖစ္တယ္။
• အုပ္စု ႏွစ္စုလံုးထဲက ၁ဝ% ဟာ တၾကိမ္မက အေရးေပၚတားေဆးေသာက္တယ္။
• ပဌမအုပ္စုထဲက ၂၈ ေယာက္ (၅%) က ကိုယ္ဝန္ရတယ္။ ဒုတိယအုပ္စုထဲက ၃၃ ေယာက္ (၆%) ကိုယ္ဝန္ရတယ္။
• ပဌမအုပ္စုထဲက ၈ ေယာက္ နဲ႔ ဒုတိယအုပ္စုထဲက ၄ ေယာက္ဟာ အေရးေပၚတားေဆး ေသာက္ရဲ႕သားနဲ႔ ကိုယ္ဝန္ ရသြားတာပါ။ ဒါေပမဲ့ ကိုယ္ဝန္ေတြ အကုန္လံုးကို ဖ်က္ျပစ္လိုက္ၾကတယ္။

Emergency Pills cause early abortions “အေရးေပၚတားေဆးဆိုတာ ကိုယ္ဝန္ကို အေစာဆံုး ဖ်က္ျပစ္လိုက္တာသာ ျဖစ္တယ္” လို႔ The Report Newsmagazine မွာ ၆-၁၂-၁၉၉ တံုးက ေရးထားတယ္။

အယူအဆေတြ အျမင္ေတြက သိပၸံနယ္ပယ္မွာလဲ မတူၾကတာေတြ အမ်ားၾကီးရွိတယ္။ လက္ေတြ႔ျပလို႔ရတာေတာင္မွာ ဘာလို႔ အဲလိုမတူတာေတြ ျဖစ္ေနလဲ။ လက္ေတြ႔ျပႏိုင္တာက က်ဥ္းေသး၊ နည္းေသးလို႔ပါ။ “အေရးေပၚ တားေဆးထဲမွာ လူ႔ကိုယ္ခႏၶာကေန အလိုလိုထုတ္ေပးေနတဲ့ ေဟာ္မုန္းေတြဘဲ ပါတာမို႔ စိတ္ခ်လက္ခ် သံုးႏိုင္တယ္။ အေရး ခဏခဏေပၚေနလို႔ တပါတ္ထဲ ၂ ခါေသာက္လဲ ကိုယ္ဝန္တားဘို႔ အတြက္ ကေတာ့ ရပါတယ္” လို႔ ေျပာတာလဲ အမွန္ျဖစ္တယ္။ "ကေန႔အထိ ဒီ အေရးေပၚတားေဆးေတြ အသံုးမ်ားရင္ ဘာျဖစ္ႏိုင္သလဲ ဆိုတာကို သတ္သတ္မွတ္မွတ္ ေလ့လာမႈဆိုတာ မရွိသေလာက္နည္းေသးပါတယ္"လို႔ အဲဒီအၾကံျပဳတဲ့ ပညာရွင္ေတြကဘဲ ဆိုထားပါတယ္။ ဆိုလိုတာက (၁) ခုထိ သိသမွ် ခဏခဏလဲေသာက္လို႔ရတယ္။ (၂) ေရရွည္မွာဘာျဖစ္လာမလဲ မသိလို႔ ရမ္း-မွန္းမေျပာႏိုင္ပါ။

ေဆးတၾကိမ္ေသာက္တိုင္း ေဘးထြက္-ဆိုးက်ိဳးေတြတၾကိမ္ ခံရမယ္ဆိုတာ သိထားပါ။ ေစ်းႏွဳန္း မေသးလွပါ။ ရာသီလေတြ၊ ရက္ေတြ ေျပာင္းပါလိမ့္မယ္။ ခဏခဏသံုးေနသူ ကိုယ့္ရာသီရက္က ဘာလို႔ မွတ္ထားဘို႔ ခက္မယ္။ ကိုယ္ဝန္ရႏိုင္တဲ့ရက္-မရႏိုင္တဲ့ရက္ တြက္ဘို႔ မေသျခာေတာ့ဘူး။ ၾကာေတာ့ စိတ္ပ်က္လာႏိုင္တယ္။ Oral contraceptive pill ရိုးရုိးပံုမွန္ေသာက္တားေဆး၊ IUD သားအိမ္ထဲပစၥည္းထည့္၊ Implant အေရျပားေအာက္ ေဆးေခ်ာင္းထည့္၊ Depo-Provera (ဒီပို) ထိုးေဆးနည္း၊ တခုခုကို ေရြးခ်င္လာမယ္။ ေရြးတာလဲ မွန္ကန္တယ္။ အိမ္ေထာင္မက်ေပမဲ့ လိင္ဆက္ဆံမႈ တခုကို သေဘာတူျပဳဘူတဲ့ မိန္းကေလး မ်ိဳးဟာ ေနာက္လဲ အဲလိုမ်ိဳး ထပ္ျဖစ္ႏိုင္တယ္။ အဲဒါကို အေရးေပၚလို႔ မေခၚသင့္ဘူး။ စိတ္ဆႏၵမပါဘဲ ဆက္ဆံရတာ၊ အဓမၼျပဳခံရတာ၊ (ကြန္ဒြမ္) ေပါက္ျပဲသြားတာမ်ိဳးေတြကိုသာ အေရးေပၚလို႔ ေခၚသင့္တယ္။

ကိုးကားခဲ့တဲ့ အမ်ိဳးသမီးေပါင္း ၁ဝဝဝ ေက်ာ္ထဲမွာ အမ်ားစုက ၂ ႏွစ္မွာမွ တခါေက်ာ္ေက်ာ္သာ အေရးေပၚ တားေဆး သံုးတယ္။ ၄ လမွာ ၄ ခါမကေသာက္လို႔ စမ္းသပ္မႈကေန ခ်န္ထားလိုက္ေအာင္အထိ ထူးျခားတဲ့ အေမရိကန္ အမ်ိဳးသမီးက တေယာက္ထဲဘဲပါတယ္။ ျမန္မာအမ်ိဳးသမီးေတြကို ေလ့လာမႈ မျပဳရေသးလို႔ ေခတ္ေရွ႕ကို အမ်ားၾကီး ေရာက္ေန-မေန မသိပါ။

ေဒါက္တာတင့္ေဆြ (၂၃-၂-၂ဝ၁၂ )

ေဒါက္တာတင့္ေဆြ - တားေဆး-တားနည္း အေရးၾကီးမွ သံုးရတယ္ (၂)