သမီး အသက္ ၃၂ ႏွစ္ပါ။ စက္တင္ဘာလက Abortion ၿဖစ္လို႔ D&C လုပ္ထားပါတယ္။ လုပ္ၿပီးကာစက ေသြးဆင္းတာ မ်ားပါတယ္။ ၆ ပါတ္နဲ ့ပါ။ ၂ ပါတ္ေလာက္ထိ ေသြးမတိတ္လို ့ဆရာဝန္က Antibiotics one course တိုက္ပါတယ္။ ေဆးေသာက္ၿပီးေနာက္ပိုင္း ေသြးဆင္းတာ ေလ်ာ့သြားပါတယ္။ ေသြးရဲရဲမဟုတ္ေတာ့ဘဲ အညိဳေရာင္ေလးေတြ ဆင္းပါတယ္။ အမ်ားၾကီး မဟုတ္ပါ။ Pad မွာ ေပရံုေလးပါ။

Transvaginal USG ရိုက္ေတာ့ Haematoma in anterior uterine and upper cervical wall ဆိုၿပီးေရးထားပါတယ္။ RPOC မဟုတ္ပါတဲ့။ Haematoma ေၾကာင့္ အညိဳေလးေတြ ဆင္းတတ္ပါလား။ Haematoma ၿဖစ္တာ trauma ေၾကာင့္လား သမီးကိုယ္တိုင္က ေသြးထြက္မ်ားလို႔လား။ ဆရာဝန္က Naturally resolve ၿဖစ္မယ္လို ့ေၿပာပါတယ္။ ေနာက္ ဆရာဝန္တေယာက္က ေသြးဆင္းတာ Dysfunctional Uterine Bleeding ေၾကာင့္လုိ ့ယူဆၿပီး Primolut N (Norethisterone) ေသာက္ခိုင္းပါတယ္။ ရာသီပံုမွန္ၿပန္လာတာ ၃ လ ရွိပါၿပီ။ DUB ေရာၿဖစ္ႏိုင္ပါသလား။ အခုထိေတာ့ ေဆးမေသာက္ရေသးပါ။ ေဆးေသာက္လုိက္ရင္ ကေလးၿပန္ယူတဲ့အခ်ိန္ အခက္အခဲရွိွႏိုင္ပါလား။ ဝလာတာတို႔ ဝက္ၿခံေပါက္တာတို႔ေရာ ၿဖစ္တတ္ပါသလား။ Prescription မွာေရးတာေတြ ့လုိ့ပါ။ သမီးကိုယ္တိုင္ ဆရာဝန္ပါ။ အလုပ္မလုပ္ေတာ့ပါ။ ဆရာထပ္သိခ်င္တဲ့အခ်က္ေတြရွိရင္ သမီးအတိအက် ေၿပာၿပပါမယ္။

(ေဆာရီး-ေဖၚ-အေဘာရွင္း)။ ဆရာဝန္အခ်င္းခ်င္း ေရးရ-ေျပာရတာ ပိုေကာင္းတာေပါ့။ ဆရာဝန္ မဟုတ္သူေတြပါ နားလည္ေအာင္ေတာ့ ေရးပါရေစ။

မိန္းမေတြမွာ Abnormal uterine bleeding (AUB) နဲ႔ Dysfunctional uterine bleeding (DUB) အခါမဟုတ္ ေသြးဆင္းတာေတြက အျဖစ္မ်ားတယ္။ အတြင္းေရာဂါ မယ္မယ္ရရ မေတြ႔ရဘဲ ေသြးဆင္းတာမ်ိဳးျဖစ္တယ္။

• ရာသီ-စက္ဝန္းတခုဟာ အမ်ားအားျဖင့္ ၄ ပါတ္ (၂၈ ရက္) ၾကာတယ္။
• ပဌမ ၁၄ ရက္ကို Follicular phase လို႔ ေခၚတယ္။ သားအိမ္-အတြင္းလႊာက ပါးရာကေန ထူထူလာမယ္။ Estrogen (အီစထိုဂ်င္) ေဟာ္မုန္း အစြမ္းေၾကာင့္ ျဖစ္လာတာဘဲ။ ဒါကို တံု႔ျပန္တဲ့အေနနဲ႔ ဦးေႏွာက္ထဲက Pituitary gland (ပစ္က်ဴထရီ) အက်ိတ္ ေလးကေန ေနာက္ေဟာ္မုန္း ၂ မ်ိဳးကို ထုတ္ေပးလာမယ္။
• Follicle-stimulating hormone (FSH) နဲ႔ Luteinizing hormone (LH) ဆိုတာေတြ ျဖစ္တယ္။ သူတို႔ေၾကာင့္ Ovary မ်ိဳးဥအိမ္ကေန Ovum မ-မ်ိဳးဥကို လလည္ရက္မွာ ထုတ္ေပးေတာ့မယ္။
• မ်ိဳးဥထြက္ျပီးတာနဲ႔ Luteal phase ေနာက္အဆင့္တခုကို ေျပာင္းေတာ့တယ္။ Progesterone (ပရိုဂ်က္စတီရုန္း) ဆိုတဲ့ ေဟာ္မုန္း ထြက္လာမယ္။ ဒီေဟာ္မုန္းကေန သေႏၶ လာျပီး တြယ္ကပ္ႏိုင္ေအာင္ သားအိမ္ အတြင္းနံရံကို ျပဳျပင္ေပးတယ္။
• အဲလို Implantation သေႏၶ လာတြယ္ကပ္ဘို႔ရာ Human chorionic gonadotropin (hCG) ေဟာ္မုန္းတမ်ိဳး ရွိမွသာ ေအာင္ျမင္ႏိုင္မယ္။ Progesterone နဲ႔ Estrogen ေတြ ေလွ်ာ့က်လာေတာ့မယ္။
• ဒီလိုျဖစ္ေတာ့ သားးအိမ္ အတြင္းနံရံမွာ ရွိၾကတဲ့ ေသြးလႊတ္ေၾကာေလးေတြ က်ံဳ႕လာတယ္။ ၂၈ ရက္ ေျမာက္ ေန႔ေလာက္မွာ ရာသီေသြး ဆင္းလိမ့္မယ္။
• ေသြးေကာင္းေကာင္းမရေတာ့ သားအိမ္အတြင္းလႊာနံရံက အနာျဖစ္သလို မေကာင္းေတာ့တဲ့ (တစ္ရွဴး) ေတြလဲ ဆင္းတာထဲမွာ ပါလာလိမ့္မယ္။
• မ-မ်ိဳးဥ မထြက္ရင္ Progesterone ကေန လုပ္ေပးစရာေတြကို လုပ္မေပးႏိုင္ေတာ့ဘူး။ ရာသီလာတာေရာ မလာတာပါ ျဖစ္ေစႏိုင္တယ္။
• Prostaglandin  အနည္း-အမ်ားေၾကာင့္ အလိုျဖစ္တယ္လို႔ ယူဆရတယ္။ မ-မ်ိဳးဥထြက္လို႔ ဆင္းရတာက ပံုမွန္ရက္ရွိမယ္။

အေမရိကားမွာ အသက္ ၃ဝ ကေန ၄၉ ႏွစ္ၾကား အမ်ိဳးသမီးေတြမွာ DUB ၅% ရွိတယ္။ အပ်ိဳေပါက္အရြယ္ေတြလဲ ပဌမ ၂ ႏွစ္အတြင္းမွာျဖစ္ၾကတယ္။ ေသြးမဆံုးခင္ဆိုရင္ ၅ဝ% အထိမ်ားတယ္။ မ်ိဳးဥ မထြက္တာမ်ိဳး ျဖစ္လာလို႔ ေသြးဆင္းတယ္။

DUB ဟုတ္-မဟုတ္ကို မျဖစ္ႏိုင္တာေတြကို ဖယ္ထုတ္နည္းနဲ႔ နာမည္တပ္ရတယ္။
၁။ ၉ဝ% ဟာ Anovulatory bleeding မ-မ်ိဳးဥမထြက္ဘဲေသြးဆင္းတာျဖစ္တယ္။
၂။ ၁ဝ% ေလာက္နီးနီး Ovulatory bleeding မ-မ်ိဳးဥထြက္လို႔ နဲနဲဆင္းတာလဲ ျဖစ္တတ္တယ္။
၃။ ေဆးတခ်ိဳ႕ကေနလဲျဖစ္ေစတယ္။ မ်ိဳးပြါးလမ္းေရာဂါတခုခု၊ ကင္ဆာ နဲ႔ တျခားေရာဂါေတြကေနလဲ ျဖစ္ႏိုင္ေသးတယ္။

တျခားေနရာေတြမွာ ရွိတဲ့ေရာဂါေတြဆိုတာ -
• Combination oral contraceptive pills ေဟာ္မုန္း ၂ မ်ိဳးတြဲပါ ကိုယ္ဝန္တားစားေဆး၊
• Intrauterine devices (IUDs) ကိုယ္ဝန္တား ပစၥည္း၊
• Progesterone impregnated IUD (Mirena) ကိုယ္ဝန္တား ပစၥည္း၊
• Abortion ကိုယ္ဝန္ပ်က္တာ၊
• Hydatidiform Mole စပ်စ္သီး ကိုယ္ဝန္၊
• Abruptio Placentae အခ်င္းေရွ႕ေရာက္ ကိုယ္ဝန္၊
• Ectopic Pregnancy သားအိမ္ျပင္ပ ကိုယ္ဝန္၊
• Hypothyroidism လည္ပင္းၾကီး-ေဟာ္မုန္းနည္းေရာဂါ၊
• Hyperthyroidism လည္ပင္းၾကီး-ေဟာ္မုန္းမ်ားေရာဂါ၊
• Cushing disease (ကူရွင္း-ဆင္ဒရမ္း) ေဟာ္မုန္းေရာဂါ၊
• Liver disease အသဲေရာဂါ
• Diabetes mellitus ဆီးခ်ိဳ၊
• Adrenal and other endocrine disorders ေဟာ္မုန္းေရာဂါေတြ၊
• Cervix, Vulva, or Vagina ထိခိုက္မိတာ၊
• Vagina, Cervix, Uterus, Ovaries ဗဂ်ိဳင္းနား၊ သားအိမ္ဝ၊ မ်ိဳးဥအိမ္ကင္ဆာေတြ၊
• Functional ovarian cysts, Cervicitis, Endometritis, Salpingitis, Fibroids (Leiomyomas), and Adenomyosis ကင္ဆာမဟုတ္တဲ့ မ်ိဳးပြါးလမ္းေရာဂါေတြ၊
• Cervical dysplasia ဆိုတာကေန လိင္ဆက္ဆံအျပီးမွာ ေသြးထြက္တာျဖစ္ႏိုင္တယ္။
• Pelvic Inflammatory Disease တင္ပါးဆံုတြင္း အဂၤါေတြေရာင္တာ၊
• Polycystic Ovarian Syndrome မ်ိဳးဥအိမ္-အကိ်တ္မ်ားေရာဂါ၊
• Myeloproliferative disorders, von Willebrand disease, Immune thrombocytopenia ေသြးခဲစနစ္ ေရာဂါေတြကေနလဲ ျဖစ္ေစႏိုင္တယ္။
• Estrogen Therapy, Anticoagulants, Antipsychotics ေဆးေတြ၊
• Exercise, Stress, and Weight loss ေလ့က်င့္ခန္းအလုပ္မ်ားတာ၊ စိတ္ဖိအားမ်ားတာ နဲ႔ ကိုယ္အေလးခ်ိန္ က်တာေတြကေနလဲ ျဖစ္ႏိုင္ျပန္တယ္။

ေဆးစစ္စရာေတြ -
• Pregnancy ကိုယ္ဝန္ ရွိ-မရွိ၊
• Complete blood count ေသြးစစ္ျခင္း၊
• Coagulation studies ေသြးခဲမႈစစ္ျခင္း၊
• Thyroid function tests and prolactin levels လည္ပင္းၾကီးအလုပ္ စစ္ေဆးျခင္း၊
• Pelvic ultrasonography (အာလ္ထြာေဆာင္း)
• Endometrial stripe တိုင္းလို႔ ၄ စင္တီထက္မပိုရင္ Endometrial hyperplasia နဲ႔ Cancer မဟုတ္ဘို႔ မ်ားတယ္။ 5–12 mm ရွိရင္ Biopsy လုပ္မယ္။
• Transvaginal ultrasonography လုပ္ရင္ Ovarian cysts မ်ိဳးဥအိမ္-အက်ိတ္ နဲ႔ Fluid in the cul-de-sac ေမြးလမ္းေနာက္နာမွာ အရည္ ရွိ-မရွိ ေတြကိုပါ ရွိရင္ ေတြ႔မယ္။

ကုသနည္းေတြ
• တျခားေရာဂါေတြရွိရင္ သပ္သပ္ ေဆးကုရမယ္။
• ေသြးအဆင္းမ်ားလို႔လဲ အေရးေပၚလာတတ္သူေတြကို အေရးေပၚကုသမႈ လုပ္ရမယ္။
• တခ်ိဳ႕ကို Dilation and curettage (D&C) သားအိမ္ျခစ္ေပးမယ္။
• ကိုယ္ဝန္မရွိတာ ေသျခာသူေတြကို Combination oral contraceptive pills ေပးတတ္တယ္။
• Ethinyl estradiol 35 mcg ပါတဲ့ ေတားေဆးကို တခါေသာက္ ၁ လံုး၊ တေန႔ ၂ ၾကိမ္၊ ေသြးရပ္ျပီးေနာက္ ၇ ရက္အထိ ေသာက္ရတယ္။ ဒိေနာက္မွာ တေန႔ ၁ လံုးနဲ႔ ေဆးကပ္ကုန္တဲ့အထိ ေလွ်ာ့လိုက္ရတယ္။
• Progesterone တမ်ိဳးထဲပါတဲ့ေဆးကို မ-မ်ိဳးဥမထြက္လို႔ ေသြးဆင္းသူေတြအတြက္ ပိုေကာင္းတယ္။ Medroxyprogesterone acetate 10 mg ကို တေန႔ ၁ လံုး၊ ၁ဝ ရက္ေသာက္ရတယ္။
• ၃-၅ ရက္အတြင္း ေသြးျပန္ဆင္းမယ္။ ဒီေဆး ၂ မ်ိဳးမွာ ဘယ္ဟာက ပိုထိေရာက္သလဲ မကြဲျပားဘူး။
• Nonsteroidal anti-inflammatory drugs (NSAIDs) သံုးေနၾက အကိုက္အခဲေပ်ာက္ေဆးေတြကို ရာသီလာလို႔နာတာအတြက္သာမက DUB အတြက္ပါ သံုးႏိုင္တယ္။ Prostaglandin ကို တားေပးႏိုင္တယ္။
• Naproxen (Naprosyn, Aleve, Naprelan) ကို အသံုးမ်ားတယ္။
• Danazol ဟာ စတီရြိဳက္ေဆးျဖစ္တယ္။ သားအိမ္အတြင္းလႊာကို ပါးေစတယ္။ ဒါေပမဲ့ ေယာက္်ားေဟာ္မုန္း Testosterone နဲ႔တူတာမို႔ ရင္သားေသးေစႏိုင္တယ္။ ၾကြက္သား-အဆစ္ေတြ နာေစႏိုင္တယ္။ လူကို ဝေစတယ္။ ကိုယ္ေမႊး ပိုေပါက္ေစတယ္။ ဝက္ျခံထြက္မယ္။
• Gonadotropin-releasing hormone ကိုလဲ ယာယီသေဘာ ေပးႏိုင္တယ္။
• Tranexamic acid ကိုလဲ သံုးတတ္တယ္။
• Hysterectomy သားအိမ္ ထုတ္ျပစ္နည္းကေတာ့ ေနာက္ဆံုးသံုးတယ္။

Primolut N အမ်ိဳးသမီးသံုးေဆး (ေရးထားျပီး)
Primolut N (Generic Norethisterone) ေဆးထဲမွာ Norethisterone ေခၚတဲ့ Progesterones ေဟာ္မုန္းပါတယ္။ Estrogen မပါဘူး။ ဦးေႏွာက္ထဲရွိတဲ့ Pituitary ကေန ထုတ္တဲ့ Gonadotropins ေဟာ္မုန္းကို တားဆီးေပးတယ္။ Mini-pill ကိုယ္ဝန္တားေဆး ေခၚတယ္။ ဒီေဆး စြဲေသာက္ေနသူ တဝက္မွာ ရာသီလာေပမဲ့ မ်ိဳးဥ မထြက္ဘူး။ ေဟာ္မုန္း ၂ မ်ိဳးတြဲ တားေဆးထဲက Estrogen ေဟာ္မုန္းနဲ႔ မသင့္သူေတြကို ေပးတယ္။

ဒီေရာဂါေတြအတြက္ ေပးတယ္ -
1. Dysfunctional uterine bleeding ရာသီဆင္း မရပ္တာ၊
2. Primary and Secondary Amenorrhoea ရာသီ ထိန္တာ၊
3. Timing of menstruation ရာသီဆင္းရက္ မွန္ခ်င္တာ၊
4. Endometriosis သားအိမ္-ေရာဂါ။

ဒီေရာဂါေတြအတြက္ မေပးရဘူး -
• Pregnancy ကိုယ္ဝန္ ရွိေနရင္၊
• Lactation ႏို႔တိုက္ေနရင္၊
• Thromboembolic ေသြးခဲေရာဂါ ရွိရင္၊
• Diabetes mellitus ဆီးခ်ိဳရွိရင္၊
• Severe hepatic disease အသဲမေကာင္းရင္၊
• Liver tumours အသဲကင္ဆာ ရွိရင္၊
• Sex hormone-dependent malignancies တျခား လိင္ေဟာ္မုန္းနဲ႔ဆိုင္တဲ့ ကင္ဆာ ရွိရင္၊

1. Dysfunctional uterine bleeding ရာသီဆင္း မရပ္တာကို Primolut N တခါေသာက္ ၁ ျပား၊ တေန႔ ၃ ၾကိမ္၊ ၁ဝ ရက္ ေပးတယ္။ ၁-၃ ရက္အတြင္း ေကာင္မယ္။ ေနာက္ထပ္အဲလို မျဖစ္ေအာင္ ၃ ပါတ္ေလာက္ ထပ္ေပးတယ္။ တခါေသာက္ ၁ ျပား၊ တေန႔ ၂-၃ ၾကိမ္၊ ရာသီစက္ဝန္းရဲ႕ ၁၉ ရက္ကေန ၂၆ ရက္အတြင္းမွာ ေပးတယ္။

2. Primary and secondary amenorrhoea ေမြးကတည္းကျဖစ္ျဖစ္၊ ေနာက္မွျဖစ္ျဖစ္ ကိုယ္ဝန္ မဟုတ္ဘဲ ရာသီ ထိန္ေနသူေတြကို Prolactin-producing pituitary tumour ေရာဂါမရွိတာ ေသျခာေအာင္ အရင္လုပ္ရမယ္။
• ပဌမေန႔မွာ Estradiol valerate 10 mg ထိုးေဆး ၂ လံုးထိုးတယ္။
• ၁၄ ရက္ၾကာရင္ Estradiol valerate 10 mg ၁ လံုးထိုးမယ္။
• ရာသီစဆင္းတဲ့ေန႔ေနာက္ ၁၉-၂၆ ရက္အတြင္းေတြမွာ Primolut N ေဆးျပားကို တေန႔ ၂-၃ ၾကိမ္ေပးမယ္။
• ၂၈ ရက္မွာ ေသြးဆင္းမယ္။
• ေနာက္ထပ္ အဲလို ၂-၃ ပါတ္ ဆက္ေပးတယ္။ ရာသီစဆင္းတဲ့ေန႔ေနာက္ ၆ ရက္ေျမာက္နဲ႔ ၁၆ ရက္ေျမာက္ ေန႔ေတြမွာ Estradiol valerate 10 mg ၁ လံုးထိုးမယ္၊ ၁၉ ရက္နဲ႔ ၂၆ ရက္ေျမာက္ေန႔ေတြမွာ Primolut N ေဆးျပားကို တေန႔ ၂ ၾကိမ္၊ ေပးမယ္။
• ထိုးေဆးမပါဘဲ ရာသီစဆင္းတဲ့ေန႔ေနာက္ ၁၉ ရက္ကေန ၂၆ ရက္ေန႔ေတြအတြင္း Primolut N ေဆးကို တေန႔ ၂ ၾကိမ္ေပးျပီးလဲ စမ္းႏိုင္ပါတယ္။

3. Premenstrual syndrome ရာသီမလာခင္ ျဖစ္တတ္တဲ့ ေခါင္းကိုက္၊ စိတ္က်၊ ကိုယ္ေရာင္၊ ရင္သားတင္း၊ စတာေတြ သက္သာေစဘို႔ ရာသီစဆင္းတဲ့ေန႔ေနာက္ ၁၉ ရက္ကေန ၂၆ ရက္ေန႔အတြင္း Primolut N ေဆးကို တေန႔ ၂-၃ ၾကိမ္ ေပးတယ္။

4. Timing of menstruation ရာသီလာရက္သတ္မွတ္ျခင္း၊ Progestogen-Estrogen ေဟာ္မုန္း ၂ မ်ိဳးပါ တားေဆးက ပိုသင့္ေတာ္တယ္။ Primolut N တခါေသာက္ ၁ ျပား၊ တေန႔ ၃ ၾကိမ္၊ ၁ဝ-၁၄ ရက္ ေသာက္ပါ။ ေဆးကုန္ျပီး ၂-၃ ရက္မွာ ေသြးဆင္းပါမယ္။

5. Endometriosis သားအိမ္ေရာဂါတမ်ိဳး၊ ရာသီလတခုရဲ႕ ၅ ရက္ေျမာက္ေန႔မွာ Primolut N ေဆး တေန႔ ၂ ၾကိမ္ ေသာက္ပါ၊ ေသြးတစက္စက္စလာရင္ ၂ ျပား၊ ၂ ၾကိမ္ တိုးေသာက္ပါ။ ေသြးရပ္သြားရင္ ေဆးျပန္ေလွ်ာ့ပါ။ ၄-၆ လ ၾကာ ေသာက္ရမယ္။ ေဆးကုသေနတံုးမွာ မ်ိဳးဥလဲမထြက္ဘူး၊ ရာသီလဲမဆင္းဘူး။ ေဆးရပ္လိုက္မွ ေသြးဆင္းမယ္။

Side effects ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးေတြ -
Visual disturbances မ်က္စိၾကည့္မေကာင္း၊ Nausea ပ်ိဳ႕ခ်င္၊ Headache ေခါင္းကိုက္၊ Oedema ကိုယ္ေရာင္၊ Migraine မိုင္ဂရင္း အမူးေရာဂါ၊ Dyspnoea အသက္ရွဴခက္၊ Rash, Urticaria အေရျပားအနီျပင္ထြက္၊ Change in sex drive လိင္ဆႏၵျဖစ္တာ အေျပာင္းအလဲ ရွိတတ္တယ္၊ Weight gain လူဝလာတတ္တယ္၊ Hair loss ဆံပင္ကြ်တ္တတ္တယ္၊ ဒါမွမဟုတ္ Excessive hair growth အေမႊးထူတတ္တယ္၊ Sleepiness အိပ္ခ်င္တယ္၊ ဒါမွမဟုတ္ Difficulty sleeping အအိပ္ခက္တယ္။

Special precautions အထူးသတိထားစရာေတြ၊ Diabetes mellitus ဆီးခ်ိဳရွိေနသူမ်ား၊ Psychic depression စိတ္က်ေရာဂါရွိသူမ်ား၊ Phenytoin, Barbiturates, Primidone, Carbamazepine, Rifampicin, Griseofulvin, Oxcarbazepine, Rifabutin ေဆးေတြနဲ႔တြဲေပးတာ သတိထားရမယ္။

ေဒါက္တာတင့္ေဆြ (၉-၁၂-၂ဝ၁၁)

ေဒါက္တာတင့္ေဆြ - အခါမဟုတ္ ရာသီဆင္းျခင္း