သူတို႔အသံက ဝဲသည္။ သူတို႔ အၾကည့္မ်ားက ေတာက္ပမႈကင္းစြာ...။ အေႏြးထည္ေအာက္က ခႏၶာကိုယ္မ်ားက ခပ္ပါးပါး ေဖ်ာ့ေတာ့ေတာ့၊ ခံုတန္းရွည္ေပၚ ႏြမ္းလ်မွီခိုေနသည္။ ထိုသေကၤတက ဗန္းေမာ္ခ႐ိုင္ေဆး႐ံု အမ်ဳိးသား ကာလသားႏွင့္ ကူးစက္ေရာဂါ ထိန္းခ်ဳပ္ေရးဌာန (National AIDS Programme) NAP ေဆးေပးေနရာကို ေရာက္လာသူ လူနာတခ်ဳိ႕တြင္ ေတြ႕ရသည္။ ထိုသူမ်ားေမွ်ာ္လင့္ေနသည္မွာ အေနာက္တိုင္းေဆး၊ တစ္နည္းဆိုေသာ္ ART ေဆးျဖစ္သည္။

ဒီဇင္ဘာလကုန္ပိုင္းက ကခ်င္ ျပည္နယ္ ဗန္းေမာ္ခ႐ိုင္ကို ေရာက္ရွိခဲ့သည္။ ေအးျမသည့္ ရာသီ ကာလတြင္ ေဒသခံျပည္သူမ်ားက ႐ုပ္လကၡဏာ ၾကည္လင္ၾကသည္။ ဗန္းေမာ္ခ႐ိုင္တြင္ ကခ်င္၊ ျမန္မာ၊ ရွမ္းႏွင့္ တ႐ုတ္ လူမ်ဳိးအမ်ားစု ေနထိုင္ၾကျပီး အျခားလူမ်ားစု အနည္းငယ္လည္း ေနထိုင္ၾကသည္။ ခရစ္ယာန္ဘာသာ၊ ဗုဒၶဘာသာ၊ ဟိႏၵဴႏွင့္ အစၥလာမ္ဘာသာဝင္ အမ်ားစုျဖစ္သည္။ တ႐ုတ္နယ္ စပ္ျမိဳ႕သြားရာ လမ္းလည္းရွိရာ မူးယစ္ေဆးဝါးႏွင့္ ပတ္သက္လွ်င္ နာမည္ႀကီး နယ္ေျမျဖစ္သည္။ ကခ်င္ ျပည္နယ္အတြင္း ရွိေတာင္ေပၚ ေနရာတခ်ိဳ႕တြင္ တိုင္းရင္းသား လက္နက္ကိုင္မ်ား၏ စခန္းမ်ား ရွိရာ ရံဖန္ရံခါ တိုက္ပြဲမ်ားၾကားတြင္ ေျမစာပင္ ျဖစ္ခဲ့ရေသာ တိုင္းရင္းသားမ်ားထဲမွ တခ်ိဳ႕မွာ ေမွာင္ခိုပစၥည္း သယ္ေဆာင္ ေရာင္း ခ်ရင္း မူးယစ္ေဆးဝါး သားေကာင္ ျဖစ္လာေၾကာင္း မိုးေမာက္ျမိဳ႕နယ္ ျပည္သူ႕လႊတ္ေတာ္ ကိုယ္စားလွယ္ ဦးေဇာ္ထြန္းက ေျပာသည္။

ကခ်င္ျပည္နယ္ ဗန္းေမာ္ေဒသ တြင္ မူးယစ္ေဆးသံုးစြဲသူ မည္မွ် ရွိသည္ကို သိခ်င္စိတ္ျဖင့္ ဗန္းေမာ္ ခ႐ိုင္ ျပည္သူ႕ေဆး႐ံု၏ ေဆး႐ံုအုပ္ ေဒါက္တာ ခင္ေမာင္ျမင့္၊ အမ်ိဳးသား ကာလသားႏွင့္ ကူးစက္ေရာဂါထိန္းခ်ဳပ္ေရးဌာန (National AI-DS Programme) ဗန္းေမာ္ခ႐ိုင္ တာဝန္ခံေဒါက္တာနီလာေမာင္တို႔ကို သြားေရာက္ေတြ႕ဆံုခဲ့သည္။

''ဗန္းေမာ္ခ႐ိုင္ ေဆး႐ံုမွာေတာ့ အမ်ဳိးသားကာလသားႏွင့္ ကူးစက္ ေရာဂါထိန္းခ်ဳပ္ေရးဌာန (National AI-DS Programme) ႏွစ္ခုရွိ တယ္။ HIV နဲ႔ တီဘီေရာဂါပါ။ တီဘီလူနာေတြကို သုေတသန လုပ္ တဲ့အခါ တစ္ႏိုင္ငံလံုးရွိတဲ့ တီဘီေဆး ေသာက္ေနတဲ့ အထဲမွာ ၂၅ ရာခိုင္ ႏႈန္းေလာက္က အိတ္ခ်္အိုင္ဗီြပိုး ရွိတယ္လို႔ သြားေတြ႕ရတယ္။ အဓိက ကေတာ့ ေသြးစစ္တာနည္း တာေပါ့။ ကိုယ့္ကိုယ္ကိုယ္ HIV ပိုး ရွိမွန္း၊ မရွိမွန္း မသိေသးဘဲနဲ႔ တီဘီကို သိလာတယ္။ သိေတာ့ တီဘီဌာနသြား တယ္။

အဲဒီမွာ သုေတသနေတြ ဝင္လာတဲ့ အခါက်ေတာ့ လူနာေတြထဲက ၂၅ ရာခုိင္ႏႈန္းေလာက္က HIV ရွိလာတယ္။ National Data ကေတာ့ ၁၈ ရာခိုင္ႏႈန္း ဌာနဘက္ကလည္း ပိုး ရွိတဲ့သူေတြကို မရွိေအာင္လို႔ တီဘီရဲ႕ လကၡဏာ ေတြ႕ျပီးရင္ လတိုင္း Care လုပ္တာေတြ။ လံုးဝမရွိတဲ့ သူဆို ကာကြယ္ေဆးေပးတာမ်ိဳး ေတြလုပ္ပါတယ္'' ဟု HIV ဗိုင္း ရပ္စ္ကာကြယ္ေရး ေဆာင္ရြက္မႈ ႏွင့္ ပတ္သက္၍ ေဒါက္တာနီလာ ေမာင္က ရွင္းျပသည္။ ေဆး႐ံု မွတ္တမ္းမ်ားအရ တီဘီေဆး ေသာက္ေနသည့္ ကာလတြင္ HIV ပိုး စစ္ေဆးေတြ႕ရွိသူ မ်ားျပားလာ ျခင္းမ်ားေၾကာင့္ မူးယစ္ေဆးကို အေၾကာထဲ ထိုးသြင္းသူမ်ား၊ ထိုမွ တီဘီေရာဂါျဖစ္ပြားသူမ်ားလာကာ ဆင့္ပြားျဖစ္ပြားမႈႏႈန္းက ၿခိမ္းေျခာက္ ႏိုင္သည့္ပမာဏ တစ္ရပ္သို႔ ညႊန္ျပ ေနသည္ ဟုသိရသည္။

''တီဘီေဆးစေသာက္လို႔ HIV ဗိုင္းရပ္စ္စေတြ႕လာရင္ ကာကြယ္ေဆးနဲ႔ စၾကတယ္။ ကိုယ္ခံအား သိပ္က်လာလို႔ Urgent လို ေနတဲ့  သူရွိသလို ေသြးျဖဴဥ ၆ဝဝ ေက်ာ္ေနတဲ့ တီဘီလူနာေတြလည္း ရွိတယ္။ အဲဒီအခါက်ေတာ့ ေသြး ျဖဴဥ ၆ဝဝ ေက်ာ္ရင္ တီဘီေဆးက အနည္းဆံုး ေျခာက္လေသာက္ရ တယ္။ ပထမႏွစ္လက ေဆးေလးမ်ဳိး ပါတယ္။ အဲဒီေလးမ်ဳိးၿပီးေတာ့မွ ကိုယ္ခံအားေကာင္းတဲ့ သူေတြက ေအအာရ္တီေဆး စေသာက္ရတယ္။ တခ်ဳိ႕က်ေတာ့ ႕မါနညအ ေတြ။ ေသြး ျဖဴဥက ၁ဝဝ  ေအာက္၊ ၂ဝဝ ေအာက္ရွိရင္ ရွိမယ္။ အဲဒီလို လူမ်ဳိးက်ေတာ့ တီဘီေဆး အနည္းဆံုး ႏွစ္ပတ္ၿပီးေတာ့မွ ေအအာရ္တီ စတယ္။ ေအအာရ္တီ ဝင္တဲ့အခါ တီဘီေဆး မျဖတ္ဘူး'' ဟု တီဘီေဝဒနာရွင္ မ်ားႏွင့္ HIV ကို ထိန္းခ်ဳပ္ေပးသည့္ ART အေၾကာင္း ေဒါက္တာနီလာ ေမာင္ကေျပာျပသည္။

ကခ်င္ျပည္နယ္တြင္ HIV ဗိုင္းရပ္စ္ကူးစက္မႈ အျဖစ္အမ်ား ဆံုးလူတန္းစားမွာ မူးယစ္ေဆးဝါး မ်ားကို အေၾကာထဲထိုးသြင္း သူမ်ား (IDU) ျဖစ္ျပီး ဥပေဒအရ အေရးယူ ခံရႏိုင္သူမ်ား ျဖစ္ေသာေၾကာင့္ HIV ကူးစက္ခံရျပီး သူကို ေအအာရ္တီေဆးျဖင့္ ကုသေပးရာတြင္ အခက္အခဲမ်ားစြာ ရွိေၾကာင္း သိရသည္။

''ေအအာရ္တီရဲ႕ အဓိကျပႆနာက IDU ပဲ။ တခ်ဳိ႕က အသက္ကလဲ ငယ္တယ္။ အငယ္ဆံုးဆို ၁၅ ႏွစ္ေလာက္ပဲ ရွိတယ္။ ေဆးအေၾကာင္းသူ႕ကို နည္းနည္းေလးေျပာႏိုင္တဲ့သူ တစ္ေယာက္ေလာက္ ရမွပဲ ေအအာရ္တီေဆး ေပးလို႔ ရမွာပါ။ ေရာဂါျဖစ္ေနသူ တခ်ဳိ႕က မိသားစုကို အသိမေပးဘူး။ အဲဒီေတာ့ အေမပါလာဖို႔၊ အစ္မပါလာဖို႔ မလြယ္ဘူး။ တစ္ေယာက္တည္း လာဖို႔ေတာင္မွ ဟိုဘက္ကေန ေမာ္ေတာ္ကားခ မရတာ။ ေမာင္ႏွမႏွစ္ေယာက္  လာဖို႔ ခရီးစရိတ္မရွိတဲ့ အခက္အခဲမ်ိဳးေတြ ရွိပါတယ္။ ေဆးေသာက္တာမွ တစ္လ၊ ႏွစ္လပဲ ရွိေသးတယ္။ လူနာနဲ႔ အဆက္အသြယ္မရေတာ့ဘူး။ ျပန္လိုက္တဲ့ အခါက်ေတာ့ အလုပ္ထြက္သြားၿပီ။ ေရႊတြင္းသြားၿပီဆိုတဲ့ အျဖစ္မ်ိဳး ေတြျဖစ္လာတယ္'' ဟု ၄င္းက ေျပာသည္။

ေအအိုင္ဒီအက္စ္ေရာဂါျဖင့္ ေနထိုင္သူမ်ားကို ဗန္းေမာ္ေဆး႐ံု၊ သဇင္ေဆးခန္းမ်ားက ART ေဆး ေပးေနျပီး ၂ဝ၁၃ ခုႏွစ္စာရင္းမ်ား အရ တစ္ႏွစ္ပွ်မ္းမွ်ေသဆံုးသူ ၅ဝ ေက်ာ္ရွိေၾကာင္းသိရသည္။ HIV ကူးစက္ခံရသူမ်ားမွ တစ္ဆင့္ ေရာဂါ ျပန္႕ပြားရျခင္းမွာ အဓိကအားျဖင့္ မသန္႕ရွင္းေသာ ေဆးထိုးအပ္မ်ား အသံုးျပဳျခင္းႏွင့္ အကာအကြယ္မဲ့ လိင္ဆက္ဆံျခင္း ေၾကာင့္ျဖစ္သည္။

''ေဆးထိုးအပ္ သမားေတြက အေသျမန္တယ္ေပါ့။ သူတို႔က Disease Progression လဲ ျမန္ တယ္။ သူတို႔မွာ HIV တစ္ခု တည္းမွမဟုတ္တာ။ အသည္းေရာင္ အသားဝါ (ဘီ) လဲ ရွိႏိုင္တယ္။ (စီ) လဲ ရွိႏိုင္တယ္။ တီဘီေဆးလဲ မွန္မွန္မေသာက္ဘူး။ မူးယစ္ေဆးကလဲ သံုးတယ္ဆိုေတာ့ ေသတယ္။ မက္သဒုန္းကို ဆရာဝန္ၾကီးေတြက ျဖတ္ေစခ်င္တယ္။ ကြၽန္မတို႔ NAP ကေတာ့ သူတို႔ ေသာက္ ႏိုင္သေလာက္ေသာက္။ မက္သဒုန္း ျဖတ္ရင္ေတာင္ ေတာ္႐ံုတန္႐ံု စိတ္ ျပန္လည္ၿပီးေတာ့ သံုးမွာ။ ကြၽန္မတို႔က အဲဒီလို မျဖစ္ေစခ်င္ဘူး။ အပ္ျပန္မသံုးေစခ်င္ဘူး။ အပ္ျပန္သံုးရင္ HIV ရွိတဲ့သူက ေသလြယ္ မယ္'' ဟု ေဒါက္တာနီလာေမာင္က ေျပာသည္။

ေအအာရ္တီေဆးေပးေသာ ေနရာမ်ားမွာ ျမိဳ႕ၾကီးမ်ားတြင္သာ တည္ရွိေနျခင္းသည္ ျမိဳ႕ငယ္မ်ားတြင္ ေနထိုင္ေသာ HIV ရွိသူမ်ား အတြက္ တည္းခိုစရိတ္၊ လမ္းစရိတ္ကုန္က်မူမ်ားေၾကာင့္ ေအအာရ္တီ ဝန္ေဆာင္မႈမ်ား လက္လွမ္းမီေရးမွာ အေရးပါေသာ အခက္အခဲ တစ္ခုျဖစ္ေနသည္ဟု ေတြ႕ျမင္ခဲ့ရသည္။

ဗန္းေမာ္ခ႐ိုင္ အတြင္းရွိ ျမိဳ႕ ငါးျမိဳ႕တြင္ SARA ကဲ့သို႔ စြဲေစ တတ္ေသာ မူးယစ္ေဆးသံုးစြဲသူမ်ား အတြက္ သုေတသနအဖြဲ႕ (LOC-ALNGO) မ်ဳိးရွိေနသည္။ သို႔ေသာ္ တခ်ိဳ႕ေသာ ျပည္သူ႔က်န္းမာေရး ဝန္ေဆာင္မႈေပး သည့္ေနရာမ်ားရွိ ဝန္ထမ္းမ်ား၏ ခြဲျခား ဆက္ဆံလိုသည့္ သေဘာထားမ်ားႏွင့္ အရည္ အေသြးနိမ့္ေသာ ဝန္ေဆာင္မူမ်ား ေၾကာင့္ HIV ရွိသူမ်ားသည္ ဝန္ေဆာင္မႈမ်ား လာေရာက္ခံယူရန္ စိတ္မဝင္စား၊ စိတ္မပါမႈမ်ား ျဖစ္ေပၚေစေၾကာင္း မူးယစ္ေဆး အေၾကာထဲ ထိုးသြင္းခဲ့ဖူးၿပီး သံုးလ တစ္ၾကိမ္ ေသြးစစ္ေဆးေနရသည့္ မိုးေမာက္ျမိဳ႕ေန အမ်ိဳးသားတစ္ဦး က ေျပာသည္။

က်န္းမာေရး ဝန္ၾကီးဌာနအေနျဖင့္ လာမည့္ ၂ဝ၁၆ ခုႏွစ္တြင္ ဌာန ဘတ္ဂ်က္ျဖင့္ ေအအာရ္တီေဆး ပိုမိုေပးေဝႏိုင္ေရးကို အေလးမူ ေဆာင္ရြက္ေနသည့္ ယေန႔ကာလတြင္ ျမန္မာျပည္ေျမာက္ဖ်ားက အေၾကာင္းေၾကာင္းေၾကာင့္လမ္းမွား ခဲ့ၿပီး မူးယစ္ေဆး သံုးစြဲရာကေန HIV ဗိုင္းရပ္စ္ ကူးစက္ခံရသူမ်ားကိုလည္း လိုအပ္သည့္ ေစာင့္ေရွာက္မႈ ေပးႏိုင္ရန္ ေမွ်ာ္လင့္မိသည္။

HIV ပိုး ကူးစက္ခံရသူမ်ား ေအအာရ္တီေဆးရရန္ ေရွ႕ထြက္ လာျပီး က်န္းမာေရးဝန္ေဆာင္မႈ မ်ားခံယူရန္ အတြက္ အမွန္တကယ္ လိုအပ္ေနသည့္ အခန္းက႑မ်ား ႏွင့္ တာဝန္မ်ားအတြက္ တာဝန္ခံ ႏိုင္မႈႏွင့္ အျခားေသာ ဖြံ႔ျဖိဳးေရး အပိုင္းမ်ားသို႔ တိုးခ်ဲ႕လုပ္ကိုင္မႈ မ်ားကို လုပ္ေဆာင္ႏိုင္ရန္ တိုက္တြန္း ေရးသား လိုက္ရပါသည္။

ျပည္ေထာင္စု ေန႔စဥ္ - အိတ္ခ်္အုိင္ဗြီျဖစ္သူ လက္တြဲကူ၊ အျမန္ေပးေဝ ART ေဆးေတြ