ဖူးငံု
ဆယ္ေက်ာ္သက္ သတင္းသမားမ်ား အတြက္ ဒီလမွာေတာ့ ကမၻာ့ မီဒီယာ စာမ်က္ႏွာေတြေပၚမွာ အခါမလပ္
ေဖာ္ျပေနတဲ့ HIV/AIDS နဲ႔ ပတ္သက္ၿပီး သတင္းသမားေတြ လိုက္နာရမယ့္ အခ်က္တခ်ဳိ႕ ေဖာ္ျပခ်င္ပါတယ္။
HIV/AIDS
နဲ႔ ပတ္သက္ၿပီး မဲေခါင္ေဒသ အစီအစဥ္က စီစဥ္ထုတ္ေ၀တဲ့ Media Guide for Reporting HIV
& AIDS စာအုပ္ကေန ရယူ ေဖာ္ျပလိုက္ပါတယ္။ သတင္းသမား အေနနဲ႔ ေအာက္မွာ ေဖာ္ျပမယ့္
အခ်က္အလက္ ေတြကို အေသအခ်ာ လိုက္နာရမယ္ ဆိုတာကို အထူး သတိခ်ပ္ ေစခ်င္ပါတယ္။
အိတ္ခ်္အိုင္ဗီြ/ေအအိုင္ဒီအက္(စ္)
သတင္းမ်ား ေရးသားရာတြင္ လိုက္နာရမည့္ သတင္းေထာက္ က်င့္၀တ္မ်ား သတင္းေထာက္ေကာင္း တစ္ဦးျဖစ္ရန္
လိုအပ္ေသာ လကၡဏာ အမ်ားအျပား ရွိရာတြင္ ထားရွိရေသာ က်င့္၀တ္မ်ားကို ေစာင့္စည္း လိုက္နာရျခင္းသည္
အေရးအႀကီးဆံုးေသာ အစိတ္အပိုင္း ျဖစ္သည္။ ဆိုလိုသည္မွာ သင္သည္ တာ၀န္ယူမႈ ရွိေသာ သတင္းေထာက္
တစ္ဦးျဖစ္သလို သတင္း တင္ျပရာတြင္ မွ်တမႈ ရွိေစရန္ အတြက္ သုေတသန လုပ္ျခင္း၊ ေမးျမန္းစံုစမ္းျခင္း၊
ဘက္ေပါင္းစံုႏွင့္ ေတြ႕ဆံု ေမးျမန္းျခင္းမ်ားကို ေဆာင္ရြက္ရမည္ ျဖစ္သည္။
ေနရာမ်ားစြာတြင္
လိုက္နာ ေစာင့္စည္းရမည့္ က်င့္၀တ္မ်ား ရွိေနသည္။ အျဖစ္မွန္အတိုင္း သတင္းကို ေရးသားဖို႔
လိုသည္။ ဥပမာ အိမ္ေျမ အေရာင္းအ၀ယ္ အေၾကာင္း ေရးသည္ျဖစ္ေစ (သို႔မဟုတ္) ေက်ာင္းေဘာလံုး
ၿပိဳင္ပြဲျဖစ္ေစ (သို႔မဟုတ္) အိတ္ခ်္အိုင္ဗြီ/ေအအိုင္ဒီအက္(စ္) အေၾကာင္း ေရးသည္ျဖစ္ေစ။
က်င့္၀တ္မ်ားကို လိုက္နာျခင္းအားျဖင့္ ျပည္သူမ်ား၏ ဘ၀ထဲတြင္ သတင္းေထာက္မ်ားသည္ အေရးႀကီးေသာ၊
အေကာင္းျမင္ အျဖစ္ ႐ႈျမင္ႏိုင္ေသာ သူမ်ား ျဖစ္လာႏိုင္သည္။ အထူးသျဖင့္ အိတ္ခ်္အိုင္ဗီြ/ေအအိုင္ဒီအက္(စ္)
အေၾကာင္း သတင္း ပို႔ရာတြင္ အႏၲရာယ္ ျဖစ္ေစျခင္း၊ အဆိုး ျမင္ျခင္း၊ မ႐ိုးသားျခင္း(သို႔မဟုတ္)
ျဖစ္သလို ေပါ့ေပါ့ တန္တန္ ေရးသားျခင္းသည္ အလြန္ဆိုး၀ါးေသာ ေနာက္ဆက္တြဲ ျပႆနာမ်ားကို
ျဖစ္ေပၚ ေစႏိုင္သည္။ ထို႔အတြက္ သတင္းကို ေရးသားရာတြင္ ႏွစ္ႀကိမ္အထိ အနည္းဆံုး ျပန္စစ္ေဆးရန္
လိုသည္။ အထူးသျဖင့္ အိတ္ခ်္အိုင္ဗီြႏွင့္ ပတ္သက္၍ သတင္းမ်ားကို ေရးသားရာတြင္ အခ်က္
အလက္မ်ား၊ ကိန္းဂဏန္းမ်ားႏွင့္ သိပၸံပညာ ဆိုင္ရာ အေထာက္အထား မ်ားသည္ စာဖတ္သူ ပရိသတ္
အတြက္ မွန္ကန္ တိက်ေသာ သတင္း အခ်က္အလက္မ်ား၊ ဗဟုသုတမ်ား ျဖစ္ေနရမည္။
ေစာင့္ထိန္းရမည့္
က်င့္၀တ္မ်ားကို မလိုက္နာျခင္းသည္ လူမ်ားအတြက္ ခြဲျခားခံရျခင္း၊ နာက်င္စြာ ခံစားရျခင္းႏွင့္
သြားပုပ္ေလလြင့္ အေျပာခံရျခင္း စသည့္ ခံစားမႈမ်ားကို ျဖစ္ေပၚ ေစသည္။ ထို႔ထက္ပို၍ ဆိုရပါက
လူထုအၾကားတြင္ ႐ုန္႔ရင္း ဆန္ခတ္ပင္ ျဖစ္ေစႏိုင္သည္။ မေတာ္တဆ ျဖစ္ေစ၊ တမင္ျဖစ္ေစ မွားယြင္းစြာ
ဦးတည္ ေရးထားသည့္ သတင္းေၾကာင့္ ထိုသတင္းႏွင့္ ပတ္သက္သူမ်ားသည္ အလုပ္ျပဳတ္ျခင္း၊ မိသားစုအတြင္း
ျပႆနာ တက္ျခင္းႏွင့္ ရင္ဆိုင္ရႏိုင္သည္။ တစ္ခါတစ္ရံ အသက္ ဆံုး႐ႈံးရသည္ အထိ ျဖစ္ပြားခဲ့ရသည္လည္း
ရွိသည္။
အထက္ပါကဲ့သို႔
သတင္း ဇာတ္လမ္းမ်ဳိး အတြက္ ဥပမာေပးရမည္ ဆိုပါက ေရာဂါအားလံုးကို ေပ်ာက္ကင္းေအာင္ ကုသေပးႏိုင္သည္
ဟူေသာ ဘယေဆးမ်ား အေၾကာင္းပင္ ျဖစ္သည္။ အခ်ဳိ႕က ထိုဘယေဆးမ်ားသည္ အိတ္ခ်္အိုင္ဗီြ/ေအအိုင္ဒီအက္(စ္)ကို
ေပ်ာက္ကင္းေအာင္ ကုသႏိုင္သည္ (သို႔မဟုတ္) ေရာဂါ လကၡဏာမ်ား ေပ်ာက္ကင္းေအာင္ စြမ္းေဆာင္
ႏိုင္သည္ဟု ဆိုသည္။ ထိုကဲ့သို႔ေသာ သတင္း ဇာတ္လမ္းမ်ားသည္ ဘက္မွ်တမႈ ကင္းေသာ သတင္းမ်ားျဖစ္
သလို ထုိဘယေဆးမ်ားသည္ သက္ဆိုင္ရာလူနာ မ်ားအတြက္ သိပၸံနည္း က်က် ဓာတ္ခြဲခန္း အတြင္းမွာ
စနစ္တက် စမ္းသပ္ ထုတ္လုပ္ေသာ အေသးစိတ္ အေထာက္အထား မ်ားလည္း မရွိေပ။
လူအမ်ားအားျဖင့္
ဘယေဆးမ်ားသည္ လူကို အႏၲရာယ္ မျပဳႏိုင္ဟူေသာ အေတြး ရွိေန တတ္သည္။ အဘယ္ေၾကာင့္ဆိုေသာ္
ဘယေဆးမ်ားသည္ သဘာ၀အရ ေဖာ္စပ္ ထားေသာေဆးမ်ား ျဖစ္ေသာေၾကာင့္ဟု အယူရွိ၍ျဖစ္သည္။ ထိုဘယ
ေဆးပင္မ်ားသည္ အျခားေဆးမ်ားႏွင့္ ေပါင္းစပ္၍ ကာလတစ္ခုအထိ အတိုင္းအတာ တစ္ခုအရ မွီ၀ဲလာေသာ
အခါတြင္ မီွ၀ဲသူအား ဘယ္လို အဆိပ္အေတာက္ (ေသဆံုးသည္အထိ) ျဖစ္သည္ကို မသိရွိၾက၍လည္း ျဖစ္သည္။
က်င့္၀တ္မ်ားကို
လိုက္နာသည့္ သတင္းေထာက္မ်ား ျဖစ္လာရန္ စဥ္းစားေသာ အခါတြင္ အေရးႀကီးဆံုးေသာ စကားလံုးမ်ားထဲမွ
တစ္လံုးသည္ “မွ်တမႈ” ဆိုသည့္ စကားလံုးျဖစ္သည္။ မွ်တေသာ သတင္းေထာက္ တစ္ေယာက္ အေနျဖင့္
သင္သည္ သင္၏ ႏိုင္ငံအတြက္ လိုအပ္ေသာ ဗဟုသုတ သိေကာင္းစရာမ်ားကို ျဖန္႔ေ၀ေပးဖို႔ လိုသည္။
ထိခိုက္နစ္နာ လြယ္ေသာ လူထုအတြက္ က်န္းမာေရးဆိုင္ရာ သတင္း အခ်က္အလက္မ်ား တိုးတက္လာေစရန္
ေဆာင္ရြက္ဖို႔ လိုသည္။
ေအအိုင္ဒီအက္စ္
သတင္းမ်ားႏွင့္ စပ္လ်ဥ္း၍ သတင္းေထာက္မ်ား၏ အခြင့္အေရးႏွင့္ တာ၀န္ရွိမႈ
၁။
သတင္းသမားမ်ားသည္ လူ႔အသိုက္အ၀န္း အတြင္းရွိ အျခားေသာ သူမ်ားႏွင့္ ႏိႈင္းစာပါက အိတ္ခ်္အိုင္ဗီြ/ေအအိုင္ဒီအက္(စ္)
သတင္းမ်ား ရရွိရန္ ပိုမိုႀကီးမားေသာ အခြင့္အလမ္း ရရွိသူမ်ား ျဖစ္သည္။ သင္ ရရွိေသာ ထိုအခြင့္အေရးကို
အသံုးျပဳပါ။ သင္သည္ သင့္ လူ႔အဖြဲ႕အစည္း အတြက္ အျပဳသေဘာ ေဆာင္ေသာ အေျပာင္းအလဲမ်ားကို
ဖန္တီးရန္ အေျခအေနတစ္ခုကို ပိုင္ဆိုင္သူျဖစ္ သည္။
၂။
သတင္းေထာက္မ်ားသည္ သူတို႔လုပ္ငန္းကို လြတ္လပ္စြာ ေဆာင္ရြက္သင့္သည္။ မိမိသည္ သူတစ္ပါးၾသဇာ
မပါဘဲ လြတ္လြတ္လပ္လပ္ ေဆာင္ရြက္ေၾကာင္း ထင္ရွားေစရန္အတြက္ ေဆး၀ါး ထုတ္လုပ္ေရး ကုမၸဏီမ်ား၊
ဘာသာေရးဆိုင္ရာ အဖြဲ႕အစည္းမ်ား၊ အစိုးရမဟုတ္ေသာ အဖြဲ႕ အစည္းမ်ား၊ ပညာေပးေရး ေဆာင္ရြက္ေနသူမ်ားႏွင့္
ကင္းကင္းရွင္းရွင္း ျဖစ္ေအာင္ ေနထိုင္ သင့္သည္။
၃။
အခ်ိန္တိုင္းတြင္ သတင္းေထာက္ တစ္ေယာက္သည္ သတင္းတိက် မွန္ကန္ေစရန္ ေဆာင္ရြက္သင့္သည္။
ဤအခ်က္သည္ အသက္တမွ် အေရးႀကီးသည္။ လူ႔အဖြဲ႕အစည္းအတြင္းႏွင့္ သိပၸံ ပညာတို႔၏ အဆင့္ဆင့္
တိုးတက္ေျပာင္းလဲ ေနမႈကို လူထုအား အၿမဲ သတင္းေပးေနရမည္။ သို႔ေသာ္ ရရွိလာေသာ အခ်က္အလက္မ်ားကို
ထပ္မံ စစ္ေဆးပါ။ စာအေရးအသားကိုလည္း စစ္ေဆးဖို႔ လိုသည္။ သက္ေသ အေထာက္အထား ျပရန္ လိုအပ္ပါက
ထို႔အတြက္ ေမးျမန္း စံုစမ္းပါ။ အိတ္ခ်္အိုင္ဗီြ/ေအအိုင္ဒီအက္(စ္) သတင္း နယ္ပယ္တြင္
မွားယြင္းေသာ သတင္းမ်ား၊ လမ္းလြဲေခ်ာ္ ေနသည့္ သတင္းမ်ားျဖင့္ ျပည့္ႏွက္ ေနႏိုင္ေသာေၾကာင့္
ျဖစ္သည္။
၄။
သတ္မွတ္ထားေသာ အေၾကာင္းအရာ အေျခ အေနမ်ားကို အေျချပဳ၍ ကိန္းဂဏန္း ဇယားမ်ားကို ပါးနပ္စြာ
အသုံးျပဳပါ။ သင္ကိုယ္တိုင္လည္း ထိုအခ်က္အလက္ အေၾကာင္းအရာမ်ားကို နားလည္ဖို႔ လိုသည္။
ကိန္းဂဏန္း ဇယားမ်ား၏ သေဘာ သဘာ၀ကို သင္ကိုယ္တိုင္ အမွန္တကယ္ နားလည္ေၾကာင္း ေသခ်ာပါေစ။
ကိန္းဂဏန္း ဇယားမ်ားသည္ လိမ္မေျပာဟူေသာ စကားပံုတစ္ခု ရွိသည္။ သို႔ေသာ္ တစ္ခါတစ္ရံတြင္
ထိုကိန္းဂဏန္း ဇယားမ်ား အတြက္လည္း ရွင္းျပဖို႔ေတာ့ လိုအပ္သည္။ သမိုင္း ေနာက္ခံဆိုင္ရာ
အခ်က္အလက္မ်ား၊ လူမ်ဳိး အမ်ဳိးအစား၊ လိင္ကြဲ ျပားျခင္း၊ ယဥ္ေက်းမႈႏွင့္ လူမႈစီးပြားေရးဆိုင္ရာ
အခ်က္မ်ားကို ကိန္းဂဏန္း ဇယားမ်ားမွ တစ္ဆင့္ ရွင္းလင္း ေျပာျပ ႏိုင္သည္။
မၾကာခဏ
ဆိုသလို ကိန္းဂဏန္း ဇယားမ်ား ႏွင့္ပတ္သက္ေသာ အရင္းအျမစ္မ်ားသည္ တစ္ခု ထက္ပို၍ ရွိေနတတ္သည္။
ဥပမာအားျဖင့္ အစိုးရမွ ထုတ္ေသာ ကိန္းဂဏန္း ဇယားမ်ားႏွင့္ တစ္သီး ပုဂၢလမ်ားမွ ထုတ္ေ၀ေသာ
ကိန္းဂဏန္း ဇယားမ်ား ဟူ၍ ျဖစ္သည္။ ထို႔အျပင္ လြတ္လပ္ေသာ အဖြဲ႕ အစည္းမ်ားမွ ထုတ္ေ၀ေသာ
ကိန္းဂဏန္း ဇယားမ်ားလည္း ရွိေနတတ္ေသးသည္။ ပညာရပ္ဆိုင္ရာ အဖြဲ႕အစည္းမ်ားႏွင့္ ေအဂ်င္စီမ်ားမွ
ထုတ္ေ၀ေသာ ကိန္းဂဏန္း ဇယားမ်ားသည္ ထိုအဖြဲ႕ အစည္းမ်ား၏ ရည္ရြယ္ သတ္မွတ္ခ်က္အတိုင္း
ျဖစ္ေပၚ တည္ရွိလာသည္ကိုလည္း မေမ့ပါႏွင့္။ ထို႔ေၾကာင့္ ထိုကိန္းဂဏန္း ဇယား အသီးသီးတို႔
အတြက္ တစ္ခုႏွင့္တစ္ခု ႏိႈင္းယွဥ္ခ်ိန္ ထိုးၾကည့္ျခင္း၊ ခြဲျခမ္း စိတ္ျဖာ ၾကည့္ျခင္းတို႔
လုပ္ရန္ လိုအပ္သည္။ သို႔မွသာ မည္သည့္ ကိန္းဂဏန္း ဇယားသည္ ပိုမို ေကာင္းမြန္ ခိုင္ခံ့သည္ကို
ေတြ႕ရွိရမည္ ျဖစ္ၿပီး အေျခအေနမွန္ကို သိရွိရမည္ ျဖစ္သည္။
၅။
စိတ္ခံစားခ်က္ေပၚ အေျခခံျခင္းကို ေရွာင္ရွားပါ။ သတင္းမ်ား ေပးပို႔ရာတြင္ စိတ္ခံစားခ်က္ေပၚ
အေျခခံ၍ ေရးသားျခင္းသည္ လူအမ်ားအတြက္ အုတ္ေအာ္ ေသာင္းတင္း ျဖစ္ပြား ေစတတ္သည္။ သင္၏သတင္းသည္
တည္ၿငိမ္ရမည္။ အခ်က္အလက္ မ်ားျဖင့္ တည့္တည့္မတ္မတ္ ရွိရမည္။ သို႔မွသာ မလိုအပ္ဘဲ တပ္လွန႔္ခံရသလို
ျဖစ္ေနသည့္ ပရိသတ္ကို ထိန္းသိမ္းႏိုင္မည္။ ပရိသတ္ကို ပညာ ဗဟုသုတေပးျခင္း၊ သတင္းမွန္
ေပးျခင္းမ်ဳိးသာ ျပဳလုပ္ပါ။
၆။
သတင္း အရင္းအျမစ္မ်ား- အေျခခံအားျဖင့္ သတင္း အရင္းအျမစ္ ႏွစ္မ်ဳိးသာ ရွိသည္ကို သတိျပဳပါ။
ဆရာ၀န္ တစ္ေယာက္က သင့္ကို ဤကိစၥ မွန္သည္ဟု သူ႔အေနျဖင့္ မဆိုလိုေၾကာင္း ေျပာလိုက္သည္
ဆိုပါစို႔။ လူတို႔ဘ၀မ်ားကို ေတြ႕ဆံု ေမးျမန္းသည့္ အခါမ်ား၊ မွတ္ခ်က္မ်ား၊ အျခား မိတ္ေဆြမ်ား၊
မိသားစုမ်ား၊ အိမ္နီးခ်င္းမ်ား၊ သတင္း ဇာတ္လမ္းထဲတြင္ အဓိက ပါ၀င္ေနသူမ်ား အသီးသီးထံမွ
ထင္ျမင္ခ်က္မ်ားကိုစုေဆာင္း သည့္အခါတြင္ ထိုဆရာ၀န္၏ မွတ္ခ်က္တစ္ခု တည္းကိုသာ အတည္ျပဳ၍
အၿမဲ ကိုးကားအသံုးျပဳရန္ မလိုေပ။ အားလံုးအျမင္မ်ားကို စုေပါင္းသံုးသပ္ ေကာက္ႏုတ္ခ်က္
ခ်ၾကည့္မွသာ သတင္း ဇာတ္လမ္း၏ အဓိကက်ေသာ ရွင္းလင္းသည့္ ႐ုပ္ပံုကားခ်ပ္ကို ျမင္ႏိုင္မည္
ျဖစ္သည္။
၇။
သင့္ သတင္း ဇာတ္လမ္းထဲတြင္ အျမင္မတူ ကြဲျပား ေနမႈမ်ား ပါ၀င္ေနရမည္။ အိတ္ခ်္အိုင္ဗီြ/ေအအိုင္ဒီအက္စ္
ကိစၥႏွင့္ ပတ္သက္၍ အျမင္ အယူအဆ တစ္ခုတည္း သက္သက္အေပၚ အေျခတည္၍ ေဆာင္ရြက္ျခင္းမ်ဳိး
မျဖစ္ေစရန္ ဂ႐ိုစိုက္ပါ။ မတူကြဲျပားေသာ ႐ႈေထာင့္မ်ားမွ တင္ဆက္ျခင္းျဖင့္ စာဖတ္ပရိသတ္
ပို၍စိတ္၀င္ စားလာေစရန္ ဖန္တီးပါ။
၈။
သံသယျဖင့္ အၿမဲ ေစာင့္ၾကည့္ပါ။ အိတ္ခ်္အိုင္ဗီြ/ေအအိုင္ဒီအက္စ္ ကိစၥ ေရးသားရာတြင္ ဤအခ်က္သည္
အလြန္ အေရးႀကီးသည္။ ဒါေတြကို လူေတြက ဘာေၾကာင့္ေျပာေနၾက သလဲ။ အကယ္၍ သင့္အေနျဖင့္ ထိုသူတို႔
ေမးျမန္းရန္ အခြင့္သင့္သည္ ဆိုပါက သူတို႔ကို မဆိုင္းမတြ ေမးလိုက္ပါ။ အေကာင္းျမင္ဘက္မွ
သံသယျဖင့္ အၿမဲ ေစာင့္ၾကည့္ျခင္းသည္ သင့္ဇာတ္လမ္း အတြက္ ဘက္မလိုက္၍ မွ်တမႈကို ရရွိ
ေစသည္။ ထို႔အျပင္ သင့္အတြက္လည္း စိတ္ခံစားခ်က္မ်ားႏွင့္ ဦးစားေပး စဥ္းစားသူ တစ္ဦး ျဖစ္မသြားေစရန္
အတြက္လည္း ကာကြယ္ရာ ေရာက္သည္။
၉။
သံုးစြဲသည့္ ဘာသာရပ္ စကားလံုးမ်ားကို သတိထားပါ။ သတ္မွတ္ ထားရွိေသာ ေရးသားပံု စနစ္ႏွင့္
အသံုးအႏႈန္းမ်ားကို ေလ့လာပါ။ သိပၸံဆိုင္ရာ အသံုးအႏႈန္းမ်ားႏွင့္ အကြၽမ္း၀င္ပါေစ။ အိတ္ခ်အိုင္ဗီြ/ေအအိုင္ဒီအက္(စ္)
ႏွင့္ ေနထိုင္ ေနသူမ်ားကို သင္ဘယ္လို သ႐ုပ္ေဖာ္ ေရးသားမည္ဆို သည္ကို စဥ္းစားထားပါ။
မိမိ ပံုေဖာ္ေရးသားမႈသည္ ႏွိမ့္ခ်ျခင္း၊ ခြဲျခားျခင္းတို႔ကို ျဖစ္ေပၚေစၿပီး တစ္ဖက္သား
အတြက္ ခံစားရခက္ေလာက္ေအာင္ မျဖစ္ေစရန္ ေသခ်ာပါေစ။
အိတ္ခ်္အိုင္ဗီြႏွင့္
ေအအိုက္ဒီအက္(စ္) သတင္း ေရးသားေပးပို႔ျခင္း လမ္းညႊန္ စာအုပ္ကေန ရယူ ေဖာ္ျပေပးထားတာ
ျဖစ္ပါတယ္။ ဖူးငံုသတင္း သမားမ်ား မလြဲမေသြ ေတြ႕ႀကံဳရမယ့္ သတင္းနယ္ပယ္ တစ္ခုျဖစ္တာမို႔
အေသအခ်ာ ေလ့လာမွတ္သား ေစခ်င္ပါတယ္။ အေၾကာင္း တိုက္ဆိုင္လို႔ ဒီသတင္း နယ္ပယ္ထဲကို ေရာက္ရွိသြားမယ္
ဆိုရင္ အထက္မွာ ေဖာ္ျပခဲ့တဲ့ အေျခခံက်င့္၀တ္မ်ား အတိုင္း လိုက္နာၿပီး ေလ့လာပါ၊ ေမးျမန္းပါ၊
ပို႔ ၾကည့္ပါ။
အယ္ဒီတာ
10
October 2009
ေရႊျမဴေတ - (Oct-2009)
ပို႔ၾကည့္ပါ
